✍️ चन्द्रप्रसाद अधिकारी(बरिष्ठ प्राध्यापक, शिक्षाविद्, विश्लेषक तथा अनुसन्धानकर्ता हुन)
मोहनदास करमचन्द गान्धी (सन् १८६९ – सन् १९४८), जसलाई ‘महात्मा’ को उपाधि दिइएको थियो, भारतका एक प्रमुख राजनीतिक तथा आध्यात्मिक नेता थिए। जति खेर बेलायतले भारतमा शासन गरेको थियो त्यस समयामा उनले बेलायतको शासनबाट भारतलाई स्वतन्त्रता दिलाउनका लागि अहिंसा (Non-violence) र सत्याग्रह (सत्यको शक्ति) को सिद्धान्त प्रयोग गरे। गान्धीको दर्शन केवल राजनीतिक स्वतन्त्रतामा मात्रै सीमित थिएन, बरु यसले मानिसको आन्तरिक शुद्धता, नैतिक आचरण र सामाजिक सद्भावलाई पनि उत्तिकै महत्त्व दिएको थियो। उनका विचारहरू अहिले पनि हाम्रो जीवनका हरेक पहलमा लागू हुन्छन्, उनको बिभिन्न भनाई मध्ये यो एउटा महत्त्वपूर्ण भनाइ आज पनि हाम्रो जीवनमा उत्तिकै महत्वपूर्ण छ, “तिमीलाई खुसी तब मिल्छ, जब तिम्रो सोचाई, बोलाई र गराईमा समानता हुन्छ।”
“तिमीलाई खुशी तब मिल्छ, जब तिम्रो सोचाई, बोलाई र गराईमा समानता हुन्छ।” – महात्मा गान्धीको यो भनाई मानव जीवनको गहिराइ र खुसीको वास्तविक परिभाषालाई उजागर गर्दछ। यो केवल एक वाक्य मात्र होइन, बरु यो जीवन जिउने कलाको एक महत्त्वपूर्ण सिद्धान्त हो। यस भनाईले आन्तरिक शान्ति र बाह्य कार्यबीचको सामञ्जस्यतालाई जोड दिन्छ। जब हाम्रो विचार, वचन र कर्म एकै दिशामा हुन्छन्, तब मात्र हामीले साँचो आनन्द र सन्तोष महसुस गर्न सक्छौं। यो सिद्धान्त केवल नैतिकताको कुरा मात्र होइन, यो एक मनोवैज्ञानिक र आध्यात्मिक सत्य पनि हो।
विद्वानहरूको दृष्टिकोण र यसको विश्लेषण
महात्मा गान्धीको यो भनाईलाई धेरै दार्शनिक र विद्वानहरूले आ-आफ्नो तरिकाले व्याख्या गरेका छन्।
ग्रीक दार्शनिक अरिस्टोटलले “यूडाइमोनिया” (Eudaimonia) अर्थात् मानव जीवनको उच्चतम लक्ष्यको रूपमा खुसीलाई परिभाषित गरेका छन्। उनी भन्छन् कि खुसी प्राप्त गर्नका लागि मानिसले आफ्नो “आत्माको उत्कृष्टता” (Excellence of soul) लाई विकास गर्नुपर्छ। गान्धीको भनाईमा यो उत्कृष्टता तब आउँछ जब हाम्रो सोच, बोली र कार्यमा एकरूपता हुन्छ। अरिस्टोटलका अनुसार, यदि हामीले मनमा केही सोचेर मुखले अर्कै बोल्छौँ र काम अझै फरक गर्छौँ भने हामीले आफ्नो आन्तरिक सद्गुण (Virtue) लाई कमजोर बनाउँछौँ। यसले हाम्रो मानसिक द्वन्द्वलाई बढाउँछ र हामी कहिल्यै पनि पूर्ण रूपमा खुसी हुन सक्दैनौं।
“जस्तो बिचार उस्तै दृस्टी, जस्तो दृस्टी उस्तै सृष्टि।” हाम्रो विचार नै हाम्रो वास्तविकताको जग हो। जब हामी सकारात्मक र सत्यनिष्ठ विचार राख्छौं, हाम्रो दृष्टिकोण पनि त्यसै अनुसार सकारात्मक र स्पष्ट हुन्छ। यही स्पष्ट दृष्टिकोणले नै हाम्रो कार्य र जीवनको दिशा निर्धारण गर्छ, जसले अन्ततः हाम्रो संसार (सृष्टि) लाई सुन्दर र फलदायी बनाउँछ। त्यसैले, गान्धीको भनाई र यो उक्ति एकअर्काका पूरक हुन्।
चिनियाँ दार्शनिक कन्फ्युसियसले “जेन” (Jen) को कुरा गरेका छन्, जसको अर्थ मानव प्रेम, परोपकार र नैतिक आचरण हो। उनी भन्छन् कि समाजमा शान्ति र व्यवस्था कायम गर्नका लागि प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो सोच, बोली र कर्ममा नैतिक मूल्यहरूलाई आत्मसात गर्नुपर्छ। गान्धीको भनाई यसै ‘जेन’ को व्यावहारिक अभिव्यक्ति हो। जब मानिसको विचार, बोली र कार्यमा इमान्दारी र नैतिकता हुन्छ, तब मात्र उसले आफूलाई र समाजलाई असल बनाउन सक्छ। यही नैतिक एकरूपताले मानिसको भित्री मनमा शान्ति र सन्तोष ल्याउँछ, जुन साँचो खुसीको आधार हो।
स्वामी विवेकानन्दले ‘सत्य’ र ‘आत्मनिर्भरता’ जोड दिएकाछन्, उनका अनुसार, “सत्यमा अडिग रहनु र आफ्नो मनलाई नियन्त्रण गर्नु नै मानिसको सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो।” गान्धीको भनाईमा यो शक्ति तब प्राप्त हुन्छ जब हाम्रो सोचाई, बोली र गराईमा कुनै प्रकारको विरोधाभास हुँदैन। जब हामी जे सोच्छौं त्यही बोल्छौं र त्यही गर्छौं, तब हामीले आफैंमाथि विश्वास गर्न सक्छौं। यो ‘आत्मनिर्भरता’ र ‘सत्यनिष्ठा’ नै एक व्यक्तिलाई भित्री रूपमा बलियो बनाउँछ। यसले उसलाई बाह्य परिस्थितिको दबाबबाट मुक्त गर्छ र एक प्रकारको असीम शान्ति प्रदान गर्छ।
खुसीको भावनात्मक र साहित्यिक विश्लेषण
गान्धीको भनाईलाई एउटा सुन्दर नदीको प्रवाहसँग तुलना गर्न सकिन्छ। मन नदीको स्रोत हो, बोली यसको धार हो, र कर्म त्यो नदीले सिर्जना गर्ने उर्वर भूमि हो। जब स्रोतबाट सफा र निर्मल जल बग्छ, धार पनि स्वच्छ र स्पष्ट हुन्छ, र यसले सिँचाइ गर्ने भूमि पनि फलदायी हुन्छ। यदि स्रोत नै प्रदूषित छ भने धार पनि फोहोर हुन्छ, र यसले सिँचाइ गर्ने भूमि पनि बाँझो हुन्छ।
खुसीको खोजीमा मानिसले संसारका अनेकौँ ठाउहरू घुम्ने गरेको पाईन्छ, भौतिक सुख-सुविधाको पछि लाग्छ, तर उसले बिर्सन्छ कि खुसीको वास्तविक उर्जा उसको आफ्नै भित्र छ भन्ने सधै बिर्सिरहेको हुन्छ। यो उर्जाको साँचो भनेको नै विचार, वचन र कर्मको एकाग्रता हो। जब हामी जे सोच्छौं, त्यही बोल्छौं, र त्यही गर्छौं, तब हाम्रो भित्री र बाहिरी संसारबीचको पर्खाल भत्किन्छ। यसले हामीलाई एक प्रकारको ‘पूर्णता’ को अनुभव गराउँछ, जहाँ कुनै द्वन्द्व वा पश्चात्ताप हुँदैन। यो अवस्थामा, हामी अरूलाई धोका दिन छोड्छौं र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, आफूलाई धोका दिन छोड्छौं।
त्यसैले, गान्धीको यो भनाई एक अमूल्य जीवन दर्शन हो, जसले हामीलाई हाम्रो भित्री मनको आवाज सुन्न र त्यसलाई जीवनमा उतारन प्रेरणा दिन्छ। साँचो खुसीको बाटो बाहिर होइन, भित्रै छ, र त्यो बाटोमा हिँड्नका लागि हाम्रो सोचाई, बोलाई र गराईमा सामञ्जस्यता हुनु अनिवार्य छ। यही सामञ्जस्यता नै हामीलाई जीवनको चरम आनन्द र शान्तिको शिखरमा पुर्याउँछ।